iPhone Neden Çin'e Kaçtı?

0
1352

Apple, çok da uzak olmayan bir geçmişte, ürünlerinin ABd’de üretildiğini söyleyerek övünmüştü. Şimdiyse, Apple’ın geçen yıl sattığı 70 milyon iphone, 30 milyon ipad ve diğer 59 milyon ürünün neredeyse tümü başka ülkelerde üretildi. Başkan obama 2011 Şubat’ında California’daki bir akşam yemeğinde, Apple yöneticisi Steven p. Jobs’a bu işlerin neden yurtiçinde yaptırılmadığını sordu. Anlatılanlara göre Jobs, “Bu işler hiçbir zaman yurtiçine dönmeyecek” dedi. Bu sadece yurtdışındaki işçi ücretlerinin düşüklüğüyle ilgili bir durum değil. Apple yöneticileri esasen, yurtdışındaki fabrikaların devasa ölçeği ve yabancı işçilerin esneklik, çalışkanlık ve endüstriyel becerilerinin Amerikalı muadillerininkini fazlasıyla geçtiğine inanıyor. Bu yüzden artık çoğu Apple ürünü için, “ABd’de üretilmiştir” ibaresi uygun bir seçenek değil. eski bir yönetici, Apple’ın iphone satışa çıkmadan sadece birkaç hafta önce çin’deki bir fabrikaya, cihazın imalatında bir değişiklik yapması için nasıl ihtiyaç duyduğunu anlattı. Apple iphone’un ekran tasarımını son anda yenileyerek fabrikayı üretim hattını değiştirmek zorunda bırakmış. Yeni ekranlar gece yarısına doğru fabrikaya gelmeye başlamış. Yöneticinin dediğine göre bir ustabaşı, fabrikanın yatakhanelerinde kalan 8 bin işçiyi uyandırmış. İşçilere birer bardak çay ve bisküvi verilmiş. Bir saat sonra başlayan 12 saatlik vardiyada işçiler, eğim verilmiş çerçevelere cam ekranları takmış. Yönetici, “ABd’deki hiçbir fabrika bunu yapamaz” diyor. Apple’ın ABd’de 43 bin, diğer ülkelerde 20 bin çalışanı var. Apple’a iş yapan taşeron şirketlerde çok daha fazla kişi çalışıyor. ipad, iphone ve diğer Apple ürünlerinin yapım, tasarım ve montajında 700 bin kişi daha çalışıyor. Ama bunların neredeyse tümü Asya, Avrupa ve başka bölgelerde bulunan tesislerde çalışıyor. diğer elektronik firmaların üretim süreci de pek farklı değil. Geçen yıla kadar Beyaz Saray’da ekonomi danışmanlığı yapan Jared Bernstein, “Apple, ABd’de orta sınıfa uygun istihdam yaratmanın neden zor olduğunu gösteriyor. kapitalizmin zirve noktası buysa, kaygılanmalıyız” diyor. ABd, Avrupa ve başka ülkelerdeki şirketlerle ilgili benzer örnekler verilebilir. Muhasebe, bankacılık, hukuk hizmetleri, tekstil, oto imalatı ve ilaç dâhil yüzlerce sektörde dış tedarik yaygın. Ancak bu konudaki tek örnek olmamakla birlikte Apple, önde gelen Amerikalı şirketlerin başarısının neden ABD’de büyük çaplı istihdam yaratmadığı konusunda ipucu sunuyor. ABD Çalışma Bakanlığı’nda geçen Eylül’e kadar Başekonomist olan Betsey Stevenson, “Eskiden şirketler kendilerini, mali açıdan en uygun seçenek olmasa bile Amerikalı işçileri desteklemek zorunda hissederdi. Bu sona erdi. Kâr ve verimlilik cömertliğe üstün geldi” diyor. Apple yöneticilerine göre, şirketin başarısı girişimcileri güçlendirip istihdam yaratarak ekonomiye fayda sağladı. Şirketin mevcut yöneticilerinden biri, “ABD’nin sorunlarını çözme yükümlülüğümüz yok. Tek görevimiz, mümkün olan en iyi ürünü üretmek” diyor.

İşler Kaçıyor
Apple 1983’te Macintosh’u üretmeye başladıktan birkaç yıl sonra, Steve Jobs bilgisayarın “ABD’de üretilen bir makine” olduğunu söyleyerek övünüyordu. Ama 2004 y ılına gelindiğinde, Apple büyük ölçüde yurtdışı imalata dönmüştü. Asya düşük ücretli ve yarı kalifiye işçileri nedeniyle cazipti. Ancak Apple’ı çeken bu değildi. Eski bir Apple yöneticisine göre Asya’ya odaklanmanın “iki nedeni var”. Birincisi, Asya’daki fabrikalar “ölçek büyütme ve küçültme işini daha çabuk yapabiliyor”. İkincisi, “Asya’daki tedarik zincirleri ABD’dekilerden çok daha üstün”. iPhone’un plastik ekranının çok kolay çizilmesinden memnun olmayan Jobs 2007’de cam ekran isteyince, bu avantaj iyice belli oldu. Cam hassas bir kesim ve parlatma işlemi gerektirdiği ve bunu başarmak da çok zor olduğu için, cep telefonu üreticileri yıllarca bu malzemeden kaçınmıştı. Apple güçlendirilmiş cam ürettirmek için ABD’li Corning Inc şirketini seçmişti. Ancak üretilen camın milyonlarca iPhone ekranı için nasıl kesileceğini bulmak için boş bir kesim tesisi, denemelerde kullanılacak yüzlerce cam parçası ve çok sayıda orta seviye mühendis gerekiyordu. Derken, Çin’deki bir fabrika işi yapmaya talip oldu. Yöneticinin dediğine göre Apple’ın gönderdiği ekip fabrikaya gittiğinde, tesisin sahipleri “işi alma ihtimaline karşı hazırlık amacıyla” çoktan ek bina inşaatına başlamıştı. Çin hükümeti çeşitli sektörlere maddi destek sağlamayı kararlaştırmıştı. Bu yardımlardan bazıları, cam kesme fabrikasına da verildi. Tesiste Apple’ı n bedava kullanabileceği cam numuneleriyle dolu bir depo vardı. Fabrika sahipleri ücretsiz mühendis sağladı. Tesis içinde yatakhaneler vardı. Çin’deki fabrika işi aldı.

Çin’in Avantajları
Bu cam fabrikasına arabayla sekiz saatlik bir mesafede, gayri resmi adı Foxconn City olan, iPhone montajının yapıldığı kompleks bulunuyor. Tesisteki 230 bin çalışanın çoğu, haftada altı gün, günde 12 saat çalışıyor. Foxconn’un çalışanlarının dörtte birinden fazlası, şirketin yatakhanelerinde kalıyor. Çoğu işçi, günde 17 dolardan az kazanıyor. Yöneticinin anlattığına göre Apple mühendisleri 2007 ortalarında, güçlendirilmiş camı iPhone ekranına uyacak şekilde hatasız kesmek için bir yöntem geliştirdi. Kesilmiş camları taşıyan ilk kamyonlar da Foxconn City’ye gece yarısı varmış. Yöneticiler telefonları elle monte etmeleri için binlerce işçiyi uykudan kaldırmış. Foxconn Technology şirketi yaptığı açıklamalarda, eski Apple yöneticisinin anlattıklarını yalanlayarak, gece yarısı vardiyasının imkânsız olduğunu “zira işçilerin çalışma saatleriyle ilgili sıkı kuralların bulunduğunu” söyledi. Şirket tüm vardiyaların sabah 7 veya akşam 7’de başladığını ve çalışanların zamanlama değişikliğinden en az 12 saat önce haberdar edildiğini belirtti. Foxconn çalışanları şirket yönetiminin açıklamalarını yalanladı. Foxconn’un Asya, Doğu Avrupa, Meksika ve Brezilya’da onlarca tesisi var. Şirket Amazon, Dell, Hewlett-Packard, Motorola, Nintendo, Nokia, Samsung ve Sony gibi müşterileri için, dünya tüketici elektroniği ürünlerinin tahminen yüzde 40’ının montajını gerçekleştiriyor. Apple yöneticileri, iPhone projesi için 8 bin 700 mühendise ihtiyaç duyulduğunu hesaplamıştı. Şirketin uzmanları, ABD’de bu kadar mühendisi bulmanın yaklaşık dokuz ay alacağını tahmin etti. Çin’de bu iş 15 günde halledildi. Çeşitli uzmanların yaptığı hesaplamaya göre işçilere ABD seviyesinde ücretler verilseydi, iPhone’un fiyatı 65 dolar daha yüksek olurdu. Cihaz başına yüzlerce dolar kâr eden Apple, yurtiçinde üretim yapsa bile önemli bir kâr elde ederdi. Ama iPhone’u ABD’de üretmek, Amerikalı işçi çalıştırmaktan daha fazlasını (ulusal ve küresel ekonomileri değiştirmeyi) gerektirirdi. Apple yöneticileri, ABD’de bu iş için gereken fabrikaların ve işçilerin olmadığını düşünüyor.

Orta Sınıfa Özgü İşler Azalıyor
Eric Saragoza 1995’te Apple’ın California’daki imalat tesisinde çalışmaya başladığında, Sacramento yakınındaki tesiste bin 500’den fazla işçi vardı. Mühendis Saragoza seçkin bir kontrol ekibine katıldı. Yıllık maaşı 50 bin doları bulan Saragoza, “Okumanın nihayet işe yaradığını düşündüm. Dünyada imalattan anlayan insanlara ihtiyaç olduğunu biliyordum” diyor. Saragoza işe başladıktan birkaç yıl sonra amirleri, Elk Grove’da bin 500 dolarlık bir bilgisayarı üretmenin maliyetinin, malzemeler hariç makine başına 22 dolar olduğunu söylemiş. Maliyet Singapur’da 6, Tayvan’da 4.85 dolarmış. Asıl sebep işçi ücretleri değil, işçilerin işi tamamlama süresi ve stok gibi maliyetlerdi. Elk Grove’daki bazı işler yurtdışına verilmeye başlanmış. Ardından Apple, otomasyon sayesinde işçilerin yerine makineleri koymuş. Birtakım kontrol mühendisliği işleri Singapur’a verilmiş. Ve sıra Saragoza’ya gelmiş. 2002’de vardiya bitiminde küçük bir büroya çağrılıp işine son verilmiş ve refakatçi eşliğinde fabrikadan çıkarılmış. Saragoza yedi kişilik ailesine bakmak için birkaç ay iş aradıktan sonra umutsuzluğa kapılmaya başlamış. Sonunda, geri gönderilen iPhone ve iPad’leri kontrol etme işinde çalışmaya başlamış. Eskiden mühendis olarak çalıştığı binaya her gün arabasıyla gelmiş, saati 10 dolara sigortasız çalışarak binlerce cam ekranı silmiş ve ses bağlantı noktalarını kontrol etmiş. İki ay sonra işi bırakmış. Ücret o kadar düşükmüş ki o sürede iş aramanın daha kârlı olduğunu hesaplamış. Geçenlerde Saragoza internetten bir şirkete özgeçmişini yolluyordu. Hemen hemen aynı sırada, dünyanın öbür tarafındaki bir kadın, ofisine giriyordu. Lina Lin adlı bu kadın, Apple’a ve başka elektronik şirketlerine, iPad’in cam ekranını koruyan kılıf benzeri aksesuarların üretiminde koordinasyon sağlamak için taşeronluk yapan PCH International firmasında proje yöneticisi. Apple’ın eskiden Saragoza’ya verdiğinden biraz daha düşük bir maaş alan Lin, kocasıyla birlikte maaşlarının dörtte birini her ay bankaya yatırıyor. Lin, “Başta Shenzhen’de olmak üzere iş bol” diyor.

İnovasyonun Kaybettirdikleri
Ekonomistler zor durumdaki bir ekonominin bazen beklenmedik gelişmeler sonucunda dönüşüm geçirdiğine dikkat çeker. Uzmanların ABD’deki uzun süreli bir işsizlik nedeniyle kaygılandığı en son dönem 1980’lerin başıydı ve henüz internet yoktu. Şimdilerde belirsiz olan şey, ABD’nin gelecekteki yenilikleri milyonlarca kişiye iş sağlamak için kullanıp kullanamayacağı. Son on yılda güneş ve rüzgâr enerjisi, yarı iletken üretimi ve görüntü teknolojileri alanındaki teknolojik atılımlar, binlerce kişilik istihdam yarattı. Ama bu teknolojilerin çoğu ABD’de geliştirilse de, istihdam artışı yurtdışında oldu. Şirketler ABD’deki büyük tesisleri kapatıp Çin’e taşıdı. Şirketler ise Apple’ın büyüme rakamlarıyla ve kâr marjıyla yarışamazlarsa, ayakta kalamazlar. Harvard Üniversitesi’nden Lawrence Katz, “Sonunda orta sınıfa özgü yeni işler ortaya çıkacaktır. Ama 40’lı yaşlardaki birisi bu işlere uygun becerilere sahip olur mu? Yoksa işi yeni mezun olmuş birisine kaptırıp, orta sınıfa tekrar girme şansını tamamen yitirir mi?” diyor.

New York Times – 20.01.2012

CEVAP VER